"" Theo tôi, Thượng Đế chính là con người. ""
Jaque Briel


Những tiến bộ gần đây của các nghiên cứu khoa học trong lãnh vực sinh vật tính (éthnologie), sinh học ( biologie), thần kinh học ( neorologie ), mỗi nghành một cách, đã góp phần xây dựng nền tảng tính cách con người ( nature humaine) có tính chất triết học. Người ta đã tìm thấy những mức độ khác nhau của tính xã hội, tính văn hóa, ý nghĩ và kể cả tình cảm nơi những động vật gần với loài người ( như loài khỉ bonobis ) và vài giống xa hơn. Sự dị biệt giữa con người và các sinh vật khác được các nhà khoa học xác nhận chỉ là vấn đề trình độ của sinh vật trong thiên nhiên.Tuy nhiên các nhà thần học nêu lên một dấu chứng duy nhất rất quan trọng hình như đối kháng lại nhận định trên : đó là tôn giáo , nó xuất hiện như một vết tích đơn giản nhất để phân biệt một cách cơ bản giữa nhân loại với các sinh vật dù ở mức độ tiến hóa nào.
Chính trên quá trình tiến hóa lâu dài đưa con người đến con người ngày nay - tức là nhân hóa ( l"' homonisation - sự tách biệt khỏi các giống linh trưởng ) - tôn giáo đã khởi sinh như một dấu móc phân biệt. Dù với những tư liệu tản mát, khoa khảo cổ học từ lâu đã chú trọng đến những thực tế sinh hoạt của các loài khỉ thời đồ đá ( Paléolithique ) có mầm móng của tôn giáo sơ khai : trong các việc chôn cất người chết ( cách đây đến 5000.000 năm ), trong nghệ thuật hay trong săn bắn. [. . .]
Vào năm 2003, báo chí Pháp ( Marianne, No.330 ; Sciennes et Avenir, No.679 ) đã phổ biến một sự kiện có tính đột phá : chức năng của vài vùng não bộ cho phép giải thích tại sao con người gắn bó với tôn giáo. Và đã từ nhiều năm, mối liên hệ giữa sinh học của não và tôn giáo đã được nghiên cứu. Cũng như người ta đã nhận thấy ảnh hưởng của tôn giáo đối với chức năng sinh học của con người.[...]

Các nghiên cứu của Pascal Boyer ( đặc biệt trong tác phẩm "" Tôn giáo như một hiện tượng tự nhiên"", 1997 ) đã chứng tỏ những khuynh hướng tâm lý làm phát sinh tôn giáo đều là hậu quả của quá trình nhận thức chủ quan và khách quan hoàn toàn bình thường.

Tuy nhiên, tôn giáo không phải là của riêng con người chỉ dưới góc độ tâm lý học, mà kể cả góc độ xã hội học, nhân chủng học và lịch sử. Vì nếu con người tiến hóa thì tôn giáo cũng tiến bộ; và nó là tấm gương phản chiếu những biến thái của xã hội loài người cũng như của các nền văn hóa. Vào Thế kỷ XIX, một số giả thuyết nêu lên "" tôn giáo sơ khaỉ "" ( religion primitive) đã phát sinh đồng thời với văn minh : bái vật giáo (animisme) và vật tổ giáo ( totémisme ) là những tôn giáo đầu tiên.
Nếu tôn giáo song hành đương nhiên với văn minh nhân loại, nó còn đóng vai trò quyết định trong sự gặp gỡ và tương quan giữa các nền văn minh . . .

Sinh học, khảo cổ học, tâm lý học, nhân chủng học, lịch sử và xã hội học, mỗi khoa một phương pháp, tất cả khẳng định rằng, không thể tách rời nhân loại với tôn giáo, vì tôn giáo là một trong nhửng thành quả đáng kể của loài người.. .

Nếu tôn giáo chỉ hiện hữu bởi con người; con người không chỉ hiện hữu bởi tôn giáo.
* * *

Theo "" La religion est le propre de l"' Homme "", trong quyển La Religion, idées reçues, Lionel Obadia, Nxb. Le Cavalier Bleu,2004;